The Union of Belarusian Writers
Саюз беларускіх пісьменнікаў
WWW.LITBEL.ORG

Студзень 2009
Пн	Ат	Ср	Чц	Пт	Сб	Нд
29	30	31	1	2	3	4
5	6	7	8	9	10	11
12	13	14	15	16	17	18
19	20	21	22	23	24	25
26	27	28	29	30	31	1

Студзень 2009

Парадоксы местачковасці ў сучаснай рускай літаратуры на Беларусі

Ігар ЗАПРУДСКІ

БАДАЙ

Парадоксы местачковасці ў сучаснай рускай літаратуры на Беларусі

А жыццё, яно, ведаеце, вельмі патрабавальнае ў пытаннях стылю, асабліва калі справа датычыцца фарсу.

"Адзін інтэлігент рассеўся на дарозе" Дзіна Рубіна

Памятаеце казку Пушкіна "Пра рыбака і рыбку"? У беларускім фальклоры ёсць "эквівалент" - "Каток - залаты лабок". Баба ўваходзіла ў смак паступова: спачатку - фунцік мукі, солі, капусткі, сальца, мяса, затым зажадалася быць войціхаю, шляхцянкай, паняй, царыцай і, нарэшце, - бажыхаю. Фінал - фацэтны:

- Дык вось, каточак, мой галубочак, мая баба хоча, каб я быў богам, а яна бажыхаю, а дзеці бажанятамі!

- Ну, едзь, дзед, у двор!Прыехаў ён у двор, ажно ляжыць сучка са шчанятамі. Злез ён з калёс і стаў сабакам. Панюхаліся яны і пабеглі...

Запытаюся: "Хіба невядомы беларускі казачнік не супараўнальны з тым жа Пушкіным?" А затым канстатую: "Ён вышэй за Пушкіна!" Мабыць, падумаеце, звар'яцеў. Цяпер без загадак. Гэта водгук на "не магу маўчаць". Належаць яны пяру гомельскага паэта Юрыя Фатнева ("Не шуміце, афіняне") і мінскага празаіка Анатоля Андрэева ("Бессвядомае не хлусіць") і надрукаваны пад рубрыкай "Палеміка" ў "ЛіМе" ў сярэдзіне сакавіка. Улічым, што розныя допісы аб'яднаны адной ідэяй: канстатацыяй факта "дыскрымінацыі" творчасці рускамоўных пісьменнікаў на Беларусі. А вобразна іх пафас можна акрэсліць праз клімакс - стылістычную фігуру з узрастаннем запалу: заклапочанасць, незадаволенасць, непрыняцце, азлабленне, злосць, агрэсіўнасць...

Что дружба?

Лёгкий пыл похмелья,

Обиды вольный разговор,

Обмен тщеславия, безделья

Иль покровительства позор.

"Сяброўства". Аляксандр Пушкін

Першы аўтар дэкларуе, што прапануе "беглы погляд па старонках кніг", але насамрэч гэта не ўзор хоць збольшага адэкватнай кампліментарнай крытыкі, а своеасаблівая рэцэнзія - непрыхаваны панегірык паэту Анатолю Аўруціну. Фатнеў піша: "Пры выхадзе такой кнігі (маецца на ўвазе зборнік "Сам-насам з маўчаннем" Аўруціна. - І. З.) трэба бегчы паблізу Дома друку, узняўшы рукі да неба і ўсклікаць: "Здарылася!" І рэцэнзент па-прыяцельску бярэцца выконваць абавязкі вестуна. Але ён, бадай, паталагічна баіцца не быць пачутым, таму дыфірамбы завяршае, як местачковы "царок", "найяснейшая карона" Кручкоў з "Пінскай шляхты", які ў фінале камедыі справакаваў бойку.

Вось некаторыя з фатнеўскіх "канцэптуальных" закідаў:

- "рускай мовай карыстаецца больш як 80 % насельніцтва гэтай рэспублікі";

- "творчасць найбуйнейшых рускіх паэтаў замоўчваецца гадамі";

- "шырока адзначаюцца стогадовыя юбілеі вясковых графаманаў";

- "класікі яе (беларускай літаратуры. - І. З.) ледзь дацягваюць да ўзроўню сярэдніх абласных паэтаў Расіі".

Гэта, канечне, не кручкоўскія сорак дзевяць дзён у красавіку, але штось тыпалагічна блізкае, гратэскнае. Не буду спрачацца з аўтарам, які піша: "Не тысяча паэтаў у Беларусі, а дзесятак (на два саюзы!)". Але перад гэтым ён сцвярджаў: "Я мог бы назваць трох-чатырох (беларускіх паэтаў. - І. З.), якія, бадай, не прайграюць пры параўнанні з рускімі паэтамі, што жывуць у Беларусі". Атрымліваецца займальная арыфметыка. "Тутэйшы" паэтычны дэцэмвірат па-фатнеўску - шэсць-сем рускіх (цікава б даведацца іх імёны!), да якіх, бадай, "дацягваюць" тры-чатыры беларускія паэты. А ці ёсць рэальныя падставы для такой "формулы"? Ці шмат чытачоў пагодзяцца? На аўтара "Не шуміце, афіняне", "як гаварыў у падобных выпадках Сакрат", і ягоны іерархічны "дысбаланс" можна было б не звяртаць ўвагі, але згадалася, што ў старажытных Афінах свабодным грамадзянам забаранялася ўхіляцца ад публічных дыскусій. Таму не буду "замоўчваць", хоць з дыфірамбістам, які ў фінале махае кулакамі, усё зразумела. Маю намер не столькі адказваць на інсінуацыі, колькі паказаць медвежью услугу, якую робіць фатнеўскае "заступніцтва" Аўруціну.

Свет не складана перамяніць ва ўласнай свядомасці, уяўленні. Але ці зменіцца ён ад гэтага? Фатнеў вястуе: "А. Андрэеў у прадмове да кнігі "Сам-насам з маўчаннем" упэўнівае, што Аўруцін не саступае ў таленце лаўрэату Нобелеўскай прэміі Іосіфу Бродскаму, і тым міжволі прыніжае арыгінальны талент нашага паэта, які не патрабуе такога параўнання. Калі Міхаіла Лермантава параўноўвалі з надзвычай модным тады Джорджам Байранам, ён пярэчыў: "Нет, я не Байрон, я другой...". Прачытаўшы, я зніякавеў і разгублена пачаў маляваць абстракцыі. Як рэагаваць на такое "откровение"? Калі ўжо параўнанне з Бродскім "міжволі прыніжае арыгінальны талент", то мы, бадай, маем справу, не раўнуючы, як з Богам рускай паэзіі. "Па ўмаўчанні" блякнуць еўтушэнкі. Падумалася пра расійскіх крытыкаў і іх рэакцыю... Бадай, яны, не вагаючыся, вынеслі б прысуд: бред. Але ж забірае. Ты падумай! Якога тытана паэтычнай думкі ўзгадавала беларуская зямля? Трэба ганарыцца!.. Ды, рука міжволі крэмзала: паэт, сакрэт, швед, камітэт... Так нарадзілася эпіграма:

Гомельскі адзін паэт

Вынаходзіць дзівы.

Па ім, гэта не сакрэт,

Плача Нобля камітэт,

Той - несправядлівы.

Прабачце нявольнага версіфікатара. Але цяпер разумею Пушкіна: калі застаецца развесці рукамі - пішы эпіграму. Што да Лермантава. Калісьці паэты не крывілі душой, таму ён і не саромеўся пазначаць "Наследаванне Байрану", "З Байрана", "З Гётэ"... Ён напісаў згаданы радок, але ў тым жа вершы сумняваўся: "... Кто / Толпе мои расскажет думы? / Я - или бог - или никто!" Ён Прарок, бо прадбачыў яшчэ на зары рускай паэзіі, што знойдзецца безліч ахвотнікаў чужыя "расказваць думы".

Нібы да Фатнева звяртаўся Брусаў у вершы "Таварышам паэтам":

Эй, потише, потише, товарищи!

Нам не знать ли, что значит - ударить?

Но довольно ль надеть шароварища,

Чтобы вышел персидский царь Дарий?

У яго шмат "наследаванняў" і цэлых цыклаў "па матывах". Хай бы нашы сучаснікі бралі прыклад з карэктных класікаў. Дык, не! І маем такое фатнеўскае: "Няма сумнення, Аўруцін - цяпер адзін з найбольш буйных рускіх паэтаў. Падкрэсліваю - не ў маштабе Беларусі. Возьмем адну страфу. Аблазьце Нацыянальную бібліятэку ў Мінску - не знойдзеце роўнай:

А на ущербе зелёного месяца,

Что над лощиной навис,

Чахлой сосне

Захотелось повеситься

Жухлою кроною вниз.

Што гэта? Фантасмагорыя? Жывапіс? Тонкая графіка? Такое ўражанне ў мяне пакідаюць містычныя карціны нямецкага жывапісца Фрыдрыха, якія так любіў паэт Жукоўскі". Аднак я бачу іншае. У рускай паэзіі, пачынаючы ад рамантыкаў і аж да сёння, з-за "лёгкай" рыфмы пануе мноства варыяцый на тэму - "луна-сосна". Гэта бачыць і Аўруцін. Бадай, вось чаму ён і вырашыў "павесіць" гэтую хвою ўніз кронаю. Не зусім арыгінальны вобраз, а пратэст супраць збітага паэтычнага штампа.

Часам Фатнеў з-за няведання трывіяльных рэчаў пакладаецца на ўласнае эстэтычнае "адчуванне": "Чым сапраўдны паэт адрозніваецца ад звычайнага ўладальніка пасведчання Саюза пісьменнікаў? Цяжка растлумачыць, але можна адчуць. Возьмем страфу:

Мне чудился сумрак старинный,

Часовня с крестом набекрень,

Штакетник... И запах малины,

Который описывать лень.

Чацвёрты радок мог напісаць толькі паэт, у добрым настроі, соладка пацягваючыся. Менавіта ў гэтым (безадносна адцягненым) панаднасць, таямніца і разняволеная раскоша верша". Які наіў?! Вы мяне, "аглядальнік" Фатнеў, амаль пераканалі сваёю "жалезнай" логікай. Ды вядома, што творчая лянота, і лянота ўвогуле, абломаўшчына, не прэрагатыва рускай прозы. Яна даўно стала, бадай, адным з "канцэптаў" і ў рускай паэзіі. Даволі згадаць лермантаўскае "я писать ленив". Павярхоўныя назіральнікі кажуць нават, што яна рыса рускага менталітэту.

Паспрабую рэзюміраваць на падставе працытаваных элементаў "шэдэўральнай" фатнеўскай выбаркі. Заўважце, не я, а адэпт прапанаваў найлепшае. Прыклады паказваюць, што зборнік Аўруціна "Сам-насам з маўчаннем" мае алегарычную назву, пра сутнасны бок якой, бадай, не здагадваецца і аўтар. Бо пра каго маўчыць ён у самоце? З вершаваных радкоў відаць, што творца не сам-насам, а з кнігамі, з багатым і неаспрэчным набыткам рускай паэзіі. А таму можна зрабіць такі папярэдні вывад: вершы не з жыцця, а, бадай, кніжныя.

Безадносна да творчасці Аўруціна канстатую: на жаль, сёння многае не ўспрымаецца як хітраванне, бо лічыцца, напрыклад, сумленным эксплуатаваць вобразнасць вершаў папярэднікаў, а то і зусім творча паразітаваць на іх выпакутаваных радках, з якіх чэрпаюцца не толькі ідэі, але і досыць сумнеўнае па якасці натхненне.

Праблема не новая. Вярыгі "залатога веку" спарадзілі рускі паэтычны мадэрнізм. Змагацца са спакусай "выкарыстання наяўнага", бадай, надзвычай складана. "Сярэбраны" Брусаў пытаўся: "И не скучно ль вам, будто бы мудрости / Повторять, что оскомин знакомей! / Это значит - на песне хомут растить, / Не пахать - сыпать в ряд те же комья!" Звяртаюся да пісьменнікаў і крытыкаў таксама: "Асцерагайцеся, едучы на Парнас, усцягваць хамут на чужую "песню". А такая сітуацыя - нярэдкасць.

Фатнеў піша, што Аўруцін "не хавае, хто яго сябры". Аднак здараецца, што аднаго "сябра" дастаткова, каб не мець патрэбы ў ворагах. Што думае на гэты конт галоўны рэдактар "Немиги"? Яго палкі адэпт не супраць звесці творчыя праблемы ў плоскасць палітычную. Ён шкадуе, што "Масква не заступіцца" і, бадай, хоча надзець маску мучаніка... Ды стварыць у Беларусі праблему культурнай прыгнечанасці рускамоўнага насельніцтва, як трамплін для кар'еры, наўрад ці ўдасца.

"А каму цяпер лёгка?" - спытаюся я ў Фатнева, Аўруціна і Андрэева.

Прашу патлумачыць логіку... Фатнеў прамаўляе: Руская паэзія ў Беларусі - Няміга, загнаная ў трубы. Даўно не быў у Мінску. Ці выпусцілі раку з каменнага палона? Выпусцілі наша кнігі ў свет?" Кнігі выдалі! Але чым абумоўлены выключна "местачковы" тытул часопіса "Немига"? Няўжо тут "спрацавала" акрэсленая вышэй вобразнасць? Назва ўключае адмоўную часціцу. Яна ёсць даўні сімвал братазабойчых войнаў паміж усходнеславянскімі плямёнамі і "крывавы" сімвал у нашай найноўшай гісторыі. Які медыум падказаў яе? Што меў на ўвазе? Няўжо ніхто не думаў, што як назавешся, так і нажывешся. Ці нехта жвавы "клясціся на крыві"?

Андрэеў - гэта я.

Анатоль Андрэеў

"Каталізатар-раздражняльнік", якім Фатнеў завяршае свой "ліслівы" допіс, другі палеміст ставіць у пачатак. Андрэеў, адчуваючы веліч задач, робіць ласку і нібыта ўступае ў палеміку з ЛеГАЛам толькі таму, што Галубовічавы "адкрыцці" ўяўляюць пэўную цікавасць" для характарыстыкі "калектыўнага бессвядомага" - "што можа лічыцца "духоўным складам", ідэалагічнай матрыцай "нацыянальна арыентаванай" інтэлігенцыі...". І справу не мяняе засцерагальная агаворка пра сакраментальную ў такіх выпадках частку. Андрэевым дэкларуецца, што палеміка з апанентам - гэта прыватнасць, а мэта - выкрыць "калектыўнае бессвядомае" неакрэсленай беларускай "творчай рэакцыі", вандэі - сімвалу контррэвалюцыі. Цяпер на літаратурнай ніве з'явіліся асобы, прагныя да гучных званняў. Дапаможам? Андрэеў бярэ ролю ну проста "бацькі беларускай культурнай дэмакратыі", таму і кідае дзёрзкі выклік не камусьці, а "калектыўнаму" ды яшчэ і "бессвядомаму".

Ён "інкрымініруе" ЛеГАЛу, а ў яго асобе зразумела каму, схільнасць "мысліць, не думаючы", бессвядома "прагаворвацца", падмяняць паняцці, займацца "партызаншчынай", камплексаваць на глебе недаадукаванасці, нелегальнасць, падпольнасць і непрыстойнасць пазіцыі, правакацыйнасць і імкненне да ізаляцыянізму і тое-сёе яшчэ. Ягоны "матэрыял" вызначаецца "пракурорскімі" ноткамі. "Бессвядомае не хлусіць" - як фрэска, намаляваная Андрэевым не вадзянымі фарбамі, а ЛеГАЛам. Не буду гаварыць, па выразу палеміста, пра немалыя "вушкі глупства" Леаніда Галубовіча. Прачытаўшы андрэеўскі выпад, міжволі згадаліся творы - "Мілы чалавек" Кандрата Крапівы і "Ціхі амерыканец" Грэма Грына. Хто "канчаў філфакі", зразумее чаму.

Мяне больш цікавяць "каверзы дыялектычнага мыслення" па-андрэеўску. Літаратуразнаўца ў раздражнёным запале прамаўляе: "У культуры няма чаго рабіць з "нацыянальным інстынктам": галоўным тут з'яўляецца "агульначалавечы код". І вы сапраўды так думаеце? Ці так думаць вам, тэарэтыку, было зручна ў дадзеным канкрэтным выпадку. Але ж перад гэтым, усяго за пару абзацаў, вы выказваліся значна "лагадней": "Бязглузда адмаўляць вядомую самакаштоўнасць нацыянальнага, але яшчэ больш бязглузда абсалютызаваць нацыянальнае". Тут бачыцца іншая скрайнасць: абсалютызацыя "агульначалавечага коду", які малацікавы у абстрактным мастацкім выяўленні. Мы і наша літаратура каштоўныя для агульнай культуры зямной супольнасці народаў не як носьбіты нейкага стэрыльнага агульналюдскага, а менавіта нацыянальнай адметнасцю. Таму часта "агаворкі" не выратоўваюць палеміста, які, калі яму дужа хочацца, дазваляе сабе мысліць, не думаючы. У свеце няма натуральных літаратур не нацыянальных па форме. Спробы стварэння штучнай, "агульначалавечай", літаратуры на мове эсперанта, мелі вядомыя вынікі. Ці не так? І пісаць па-руску не можа азначаць аддаваць прыярытэт агульначалавечым каштоўнасцям. Руская літаратура, дзе б яна не стваралася, у Расіі, Беларусі ці на Гавайскіх астравах, як і ўсе іншыя, не можа не быць не нацыянальнай. А агульначалавечае - толькі ў змесце. Пастулат. І таму за тэарэтыка літаратуры Андрэева, "за таварыша, чамусьці няёмка". Ну чым не "дыялектык" Куторга з "Пінскай шляхты", які разважае: "У цяперашнім разумным веку хочаш спакойна жыць? Будзь філосафам: бачыш - не бачыш, чуеш - не чуеш, - ба, ба, ба!"?

Аднак у многім згодны з Андрэевым, прынамсі, і мне абсалютна не важна па-беларуску ці па-руску ён гаворыць, а істотна што і як кажа. Палеміст піша: "... Спашлюся на вопыт уласнага прачытання рускага паэта Беларусі Анатоля Аўруціна. На культурны сэнс майго артыкула пра паэзію Аўруціна мала хто звярнуў увагу, зместам артыкула "па ўмаўчанні" стала адна фраза: "Разве Аврутин не сопоставим с тем же Бродским?" Не цытаваць яе, шматзначна хістаючы пры гэтым галавой, здаецца, стала непрыстойным. Чаму так усхвалявала гэта фраза некаторых многіх?" Не буду "рэфлексаваць", хаваючы непрывабную праўду. Усхвалявала, бо расчаравала, калі ўбачылі пошлую крылоўскую сітуацыю: "За что же, не боясь греха, / Кукушка хвалит Петуха? / За то, что хвалит он Кукушку". Бадай, "па ўмаўчанні" Андрэеў хваласпевіў таму, што некалькі гадоў у нашай культуры дыктаваў правілы "рашучы і рашаючы" дуэт Аўруцін-Андрэеў, вынікі "дзейнасці" якога многія адчулі на ўласнай скуры. Разважлівы Фатнеў недарэмна напісаў пра аўруцінскіх сяброў: "Сёй-той, мабыць, з пачуцця падзякі, здраджвае яму". Хто меўся на ўвазе?..

Выкліканая міленіумам мода на "хто ёсць хто" мінула. Аднак "местачковыя правінцыялы" зноў узяліся за схаластыку. Яны прапануюць "спіс ста лепшых беларускіх паэтаў", хочуць дыскусіі, гарачага абмеркавання, жадаюць ведаць, што думаюць людзі. "Неместачковыя" і "неправінцыялы" ідуць прынцыпова іншым шляхам. Яны, напрыклад, "уласнаручна" прысуджаюць сабе званне "Пісьменнік № 1 у Беларусі", не патрабуючы падтрымкі, пагарджаючы калегіяльнасцю і плюючы на меркаванне іншых. Вярніцеся, калі ласка, да першага эпіграфа. Дзякуй! Не згодны, што гэта фарс? Трэба інтэлігенту абавязкова сядаць ... у калюжыну?Як Андрэеў мае права на "уласнае прачытанне", так і некаторыя многія маюць права на сваё меркаванне. Хто такі Анатоль Андрэеў? Мы працуем на філфаку БДУ і знаёмы пятнаццаць гадоў. У прыватных стасунках са мною -наймілейшы чалавек. І ў далейшым хацелася б захаваць прыязныя адносіны. Іпастась другая - тэарэтык. І няслушна гаварыць пра "Бессвядомае не хлусіць" без праекцыі на мінулагоднюю публікацыю Андрэева ў "ЛіМе" - "Руская літаратура Беларусі" (№47), дзе ён выступае як "ідэолаг". Тут, бадай, прэтэнзія на "вучэнне". Механізм нараджэння акрэсліваецца ланцужком: нейкая дыскрымінаваная з'ява, якая даўно існавала, павінна атрымаць адметнае, "новае" найменне - прарок-вяшчун - асоба-сімвал - этап міфалагізацыі, калі працуюць апосталы веры, якія канчаткова афармляюць дэфініцыі, - кананізацыя і панаванне. На ўсіх прыступках мусіць прысутнічаць аб'яднаўчая ідэя і вобраз ворага. Андрэеў невыпадкова піша пра рускую літаратуру Беларусі: "...Гэта пакуль безыменная літаратура, якую невядома як і назваць. <...> Феномен, што аб'ектыўна існуе, але не мае пакуль агульнапрынятага наймення". І яна - "безабаронная". Згадаю прэцэдэнт - Францішка Багушэвіча. Як і Багушэвіч, які даў беларусам "евангелле ад Мацея", Андрэеў, бадай, прапануе "евангелле ад Анатоля".

Ды, вось у чым рэч. "Арыгінальны культурны статус" рускай літаратуры Беларусі, "устойлівая цікавасць літаратуразнаўства, вывучэнне твораў у школах і ВНУ, наяўнасць літаратурна-мастацкіх выданняў, сістэмы прадуманых культурных мерапрыемстваў і г. д." - не столькі культуралагічная і не зусім літаратуразнаўчая праблема, а пытанне зразумела якое. І хацелася б, каб Андрэеў не закрываў на гэта вочы. Беларусь - шматнацыянальная, але не фэдэратыўная, а унітарная дзяржава, у якой беларусы складаюць 81,2 %. Паводле апошняга перапісу ў 1999 годзе беларускую мову назвалі роднай 73,7 % насельніцтва краіны. І гэта пры тым, што 62,8 % жыхароў рэспублікі пацвердзілі, што размаўляюць дома па-руску. Гэта абумоўлена ў тым ліку істотным культуралагічным уплывам беларускай літаратуры, якая з'яўляецца адным з чыннікаў нацыянальнай самаіндэнтыфікацыі. Не існуе заканадаўчага акта, якую літаратуру лічыць роднай. Гэта "па ўмаўчанні". І так, як правіла, ва ўсім свеце. Суверэнныя дзяржавы звычайна не дазваляюць ставіць такое пытанне на абмеркаванне. Таму лагічна творы М. Чаргінца "Вам - заданне", "Сыны" вывучаюцца ў курсе "Рускай літаратуры" ў школах Беларусі. Лічу, што ім павінна аддавацца перавага, нягледзячы на тое, што на выбар прапануюцца творы расійскіх пісьменнікаў Маканіна, Петрушэўскай, Даўлатава і Жыгуліна. Іншая рэч, што кнігі гэтых празаікаў часцей сустракаюцца ў школьных бібліятэках Беларусі, а выданняў Чаргінца - бракуе (ведаю канкрэтны факт). Гэта не лёстачкі надзеленаму ўладай пісьменніку, а даніна яго шматгадовай літаратурнай працы, вартасць якой прызнана даўно і многімі. І з гэтым нельга не лічыцца.

Андрэеў абурана піша: "Абвяшчаць літаратуру на рускай мове ў Беларусі "другаснай" у дачыненні да беларускай у адпаведнасці з нібыта нейкім законам светабудовы, адкрытым чалавекам з падполля ЛеГАЛам, - гэта больш чым глупства. Гэта правакацыя. Бо ЛеГАЛ і да яго падобныя напрошваюцца, можна сказаць, нарываюцца на радыкальныя контрдовады (якіх я, падкрэслю, не прыхільнік). Гарачыя галовы ў "зеркальной" адпаведнасці з логікай ЛеГАЛа абвесцяць менавіта беларускую літаратуру "другаснай", што існуе на неіснуючай мове...". Разбяромся спакойна. Тое, пра што піша Галубовіч, як відаць з прыведзеных мною аргументаў і лічбаў ды факту раздражнёнасці палеміста, зусім не глупства. Але тое, як Галубовіч пра гэта гаворыць, - сапраўды "правакацыя". Яна была скіравана персанальна супраць вас, калега Анрэеў, і здагадваюся чаму. У дадзеным выпадку з вашай ацэнкай згодны. Але ці перспектыўныя ў такім разе вашыя пошукі ілюзорнага калектыўнага бессвядомага? Наўрад. Лепш бы ў ЛеГАЛа запытацца адкрыта, па-народнаму: "Чаго, дзядзька, кульгаеш? Зуб баліць?" Дык, не! Вы "ўзважана" лінулі брудам на калектыўнае бессвядомае, а такім чынам на ўсіх. Здзіўляе іншае, як лёгка "справакаваўся" на марную справу доктар філалагічных навук Андрэеў, каторы з'едліва пакепліваў з ЛеГАЛа, які "філфакаў не канчаў". Звяртаю увагу ў палемічным памфлеце-казанні на стыль ("бязглузда","больш чым глупства", "правакацыя", "да яго падобныя напрошваюцца, можна сказаць, нарываюцца"), які дэманструе перавагу эмоцый над логікай. Заклікаю зноў згадаць першы эпіграф. Трэба быць патрабавальным да стылю. Нарэшце, сухая статыстыка: паводле перапісу 36,7 % насельніцтва Беларусі размаўляе дома па-беларуску. Не трэба тое, што Фатневу ды іншым "гарачым галовам" хочацца ўяўляць рэальным, узводзіць у рэальнасць. Няслушна на хісткім грунце шукаць "аб'яднаўчую ідэю".

Nota bene. Дзіўлюся трывушчасці роднай мовы. Яе разам з трыма мільёнамі носьбітаў (як і майго дзеда ў блакадным Ленінградзе) закапалі ў зямлю ў мінулую вайну. Яна з сотнямі спаленых вёсак узнялася ў неба. І яна жыве! Які яшчэ народ вытрымаў такія дэмаграфічныя страты-катаванні?

Таму не будзем здзіўляць свет "тэарэтызаваннямі", канчатковай мэтай якіх бачыцца, бадай, прызнанне, што не толькі беларуская літаратура з'яўляецца першай і роднай у Беларусі, але і літаратура шматмоўная. Некалі ў БССР было чатыры дзяржаўныя мовы. Але не было праблем з вызначэннем, што такое родная літаратура, ні для тытульнай нацыі, ні для нацменшасцей. Андрэеў піша: "Напісанае ў Беларусі на рускай мове становіцца ўжо не толькі рускім, але і беларускім. Вось гэты амбівалентны статус рускай літаратуры Беларусі і мусіць быць зафіксаваны ў формуле, якая рэпрэзентавала б сутнасць з'явы". Справа нібыта ў "метафарах". І гэта па-андрэеўску. Аднак ён выдатна разумее, "метафары" - зачэпка. У Беларусі пішуць не толькі па-руску, але на многіх мовах. Напрыклад, Ганад Чарказян піша на курдскай, армянскай і рускай. Нешта не прыгадаю, каб ён калі выказваўся пра неталерантнасць у стаўленні да сваёй творчасці.

Я, бадай, не браў бы удзелу ў палеміцы, каб Андрэеў быў заклапочаны літаратуразнаўчымі праблемамі. Але пытанне пра "статус" ляжыць у іншай плоскасці. Таму не верыцца ў шчырасць яго запэўніванняў: "Дарэчы, санкцыі Беларусі ці Расіі на падобнага кшталту культурную ідэнтыфікацыю не патрабуецца: размова ідзе найперш пра культурную з'яву...". За пастаўленае шматкроп'е і адсутнасць кантэксту спецыяльна даю магчымасць Андрэеву выліць на мяне ушат грязи. Думаю, ён гэтага рабіць не будзе, бо асцярожна, як памятаем, дыстанцыруецца ад "гарачых галоў".

Цяпер пра "вобраз ворага". У артыкуле "Руская літаратура Беларусі" толькі згадваецца абстрактная, але "актыўная воля не чыніць перашкод". Значыць, перашкоды ёсць. У "Бессвядомае не хлусіць" "ворагі" збольшага канкрэтызуюцца і персаніфікуюцца. Гэта частка "нацыянальна-арыентаванай" інтэлігенцыі", якая з'яўляецца "найбольш прасунутай назад, у пячору" і канкрэтна Галубовіч. "Дыверсанты, захопнікі, акупанты, ну а мы ЛеГАЛ, арганізоўваем рух супраціву. Займаем кругавую абарону. Знаемыя матывы", - папярэджвае Андрэеў. Аднак іронія - не толькі сцвярджэнне ад адваротнага, часта гэта схаваная праўда. І тут сам Андрэеў "бессвядома прагаворваецца", у чым і папікаў "суперпатрыёта" Галубовіча. Не ЛеГАЛ, а, бадай, ён займае "кругавую абарону", выступае як арганізатар "руху супраціву". Псіхолагі даказалі, што пошукі "ворагаў" напрамую звязаны з адчуваннем няўпэненасці, хісткасці становішча. Нешта не так, калега Андрэеў? Ці шмат у вас сатэлітаў? Чаму вы супраціўляецеся?

У Беларусі, як нідзе, надзвычай спрыяльныя ўмовы для рускай культуры. Канкрэтныя прыклады: у "Мастацкай літаратуры" актыўна друкуюцца кнігі рускіх пісьменнікаў, на старонках "ЛіМа" яны рэгулярна рэцэнзуюцца, і апошні зборнік Фатнева не абмінулі таксама. Што не ймецца? "Няма "прапіскі" ў грамадскай свядомасці", - цытую Андрэева. Дык, яе няма не таму, што вы пішаце па-руску, а таму што і як пішаце. Згодны: "І не руская мова будзе ў тым вінаватая, а тыя, хто яе баіцца". Баяцца мовы - нонсэнс. Трэба асцерагацца людзей, агрэсіўных, неадэкватных, празмерна палкіх... Не ў мове прычына. А ў абмежаваных здольнасцях некаторых творцаў, якія не могуць выкарыстаць яе бязмежныя багацці. Я без праблем чытаю на беларускай, рускай, польскай, украінскай мовах. Са слоўнікам у студэнцкія, савецкія, гады чытаў Шэкспіра і Бёрнса па-англійску. Напішыце шэдэўр, ці штось бясспрэчна таленавітае, упэўнены, не толькі я, а ўсе будуць чытаць, язык праглынуўшы.

Іпастась трэцяя - белетрыст. Андрэеў - "аўтар васьмі раманаў, дзвюх аповесцяў, апавяданняў, п'ес". Ён надзвычай увішны і працавіты чалавек, які ўсяго за сем гадоў! столькі напісаў і выдаў. Але так і не заваяваў чытацкай сімпатыі ні ў "правінцыйным" Мінску, ні, бадай, у Маскве. Яго, вазьму смеласць сцвярджаць, - не чытаюць. Як і ён, "у дадзеным выпадку мушу спасылацца на вопыт асабістых стасункаў". Мае спробы высветліць "папулярнасць" Андрэева-празаіка ў альма-матэр, на філалагічным факультэце БДУ, далі такія вынікі: пераважна - "не чытала", "не чытаў", а калі нехта чытаў штосьці, то ўражанне не назавеш станоўчым. Таму выдатна разумею прыватны падтэкст пафасу, заключанага ў артыкуле "Руская літаратура Беларусі": "... Літаратура ёсць, а крытыкі няма, значыць, літаратуры таксама нібыта няма. Што за літаратура, пра якую не гавораць? Яе не замоўчваюць, удакладнім дзеля ісціны, пра яе менавіта не гавораць - у сілу, трэба думаць, "відавочнай" другараднасці "рускамоўнага матэрыялу". Зноў жа, справа не ў "статусе", і раздражняцца трэба на сябе, а не на міфічную сёння ў краіне беларускую "манаполію". Ні беларуская, ні руская мова тут ні пры чым. Зірніце ў люстэрка. Час аб'ектыўна ацаніць творчы патэнцыял. Можна пралічыцца ў прагнозах. Вы пішаце: "Літаратура як натурпрадукт легка і проста становіцца культурнай каштоўнасцю". Гэтаму пярэчыць "поспех" вашай літаратурнай творчасці.

І колькі штрыхоў да характарыстыкі асобы. Артыкул "Руская літаратура Беларусі" ёсць прамое накладванне на бягучы літаратурны працэс тэарэтычнай матрыцы, выпрацаванай беларускімі літаратуразнаўцамі. Між тым аўтар не згадаў ніводнага імені. Відавочна, гэтага не дазволіў аб'ём газетнай публікацыі. Таму ўсё ж назаву даследчыкаў Н. Перкіна, А. Коршунава, А. Лойку, А. Мальдзіса, Г. Кісялёва, В. Чамярыцкага, В. Дарашкевіча, У. Мархеля, С. Букчына, С. Кузняеву, Л. Званарову, У. Кароткага, І. Штэйнера, М. Хаўстовіча, І. Саверчанку, С. Кавалёва, шматгадовая праца якіх абгрунтавала шматмоўнасць беларускай літаратуры ў даўні і новы час, калі з дзяржаўнасцю было праблематычна. Андрэеў не адмаўляе "наяўнасць" папярэднікаў, калі піша "відавочна, пытанне пра беларускі і рускі складнікі культуры Беларусі паўстала не сёння". Але звернем увагу на канстатацыю: "Аднак гэта ўсё гістарычныя канструкцыі і рэканструкцыі, не больш. Яны маюць права на існаванне, маюць лагічныя і культурныя абгрунтаванні, але нічога не прасвятляюць адносна сутнасці сённяшняга разумення формулы "руская літаратура Беларусі". Але ў вашай публікацыі прамое выкарыстанне элементаў невашай навуковай канцэпцыі.

Цытую з артыкула "Вярнуць прадмету "Літаратура" яго ранейшы статус", нядаўна надрукаванага ў "Настаўніцкай газеце": "Літаратуразнавец, прафесар БДУ А. Андрэеў у адной з тэлеперадач адкрыта заявіў, што рускае літаратуразнаўства ў Беларусі знаходзіцца ў крызісным становішчы". Мне цяжка ацэньваць стан у краіне, аднак пра кафедру рускай літаратуры БДУ і яе працу магу сцвярджаць кампетэнтна. Гэта аўтарытэтны навуковы калектыў са шматгадовымі традыцыямі. У яго штаце ёсць людзі-імёны, якіх рады былі б бачыць у сябе сталічныя расійскія ўніверсітэты. Тут, дарэчы, працуе літаратурны дарадца Андрэева, меркаваннямі якога ён не грэбаваў, уступаючы на белетрыстычную сцяжыну. Спецыялісты кафедры, як ніхто ў нас, уяўляюць рэальную вагу і творчы патэнцыял рускай літаратуры Беларусі на "кантыненце" ўсяго рускага прыгожага пісьменства. Ці не тут хаваецца прычына "крызісу"? Бадай, у "недастатковай" увазе да мясцовых рускіх творцаў? І Аўруцін з Андрэей узяліся "апекаваць". Каб быць паслядоўным, трэба было найперш перайменаваць гэтую структуру ў "Кафедру рускай літаратуры ў Беларусі", а не "рэпрэсіраваць", скажам, творчасць Івана Буніна, да чаго спрычыніліся лагодныя і рахманыя "апекуны". Андрэеў так характарызуе пазіцыю апанентаў: "на нашай глебе нам не патрэбны чужыя шэдэўры". Але ж яго клопатам спадчына рускага класіка апынулася па-за праграмай. Дык хто ж выступае ў нас за "ізаляцыянізм"? Хто з'яўляецца носьбітам местачковай псіхалогіі? Хто вымагае даследаваць творчы даробак "хутаранаў"? І вы думаеце, калега Андрэеў, гэта нармальна? У мяне сумненні.

Вашыя амбіцыі - ухвальныя, але метады і прыёмы самасцвярджэння і дасягнення "поспеху" - не! Вы назвалі шэраг вядомых імёнаў рускіх паэтаў Беларусі. Затым, праз колькі абзацаў, гаворыце пра дэфіцыт "яркіх, знакавых постацяў" у рускай літаратуры Беларусі і, нарэшце, пішаце як пра "заканамернасць": "... Мастацкая проза, асабліва, раманы - найбольш прэстыжны і значны жанр літаратуры, і росквіт рамана, жанру па вызначэнні "канцэптуальнага", - гэта ў пэўным сэнсе падвядзенне папярэдніх вынікаў ці, прынамсі, завяршэнне пэўнага цыкла. Вялікай літаратуры без вялікіх раманаў не бывае... Правільнай дарогай ідзем". І як вас разумець, каб, па вашым жа выразе, "не заблытацца самім і не ўводзіць у зман грамадскасць"? Па-першае, перад гэтым вы сцвярджалі, што "ёсць паэты, ёсць празаікі, драматургі, але няма літаратурнага працэсу". Пры яго адсутнасці ўвогуле не можа быць гаворкі пра "завяршэнне пэўнага цыкла". Па-другое, пасля папярэдніх доўгіх мудраванняў пра часткі, складнікі, кантэксты, вы раптам самі прапануеце глядзець на рускую літаратуру Беларусі як на "самадастатковы працэс", цалкам аўтаномную з'яву, такую ж, бадай, як нацыянальныя літаратуры. Што больш чым дзіўна. Па-трэцяе, вы зноў несвядома "прагаварыліся". Вы пладавіты празаік, які прыйшоў пасля названых вамі паэтаў А. Аўруціна, В. Блажэннага, К. Міхеева, Ю. Сапажкова, Л. Турбіной, Дз. Строцава, У. Карпава, І. Катлярова, Ю. Фатнева ды іншых. Застаецца пафасна выгукнуць: "Глядзіце, хто прыйшоў?" Але як вы рэальна ставіцеся, нягледзячы на дыфірамбы ў адрас некаторых, да рускамоўных калегаў па пяру. Па вашай логіцы яны, бадай, своеасаблівы "літаратурны перагной" для нейкага белетрыстычнага "трыумфу"? А Фатнеў, напрыклад, глядзіць інакш: "наколькі багацей паэзія за прозу". Па-чацвёртае, у артыкуле "Руская літаратура Беларусі" не ідзе гаворка пра драматургію. Яна аднойчы згадваецца ў пераліку аднародных членаў. Ці не трэба гэта разумець так? Бясспрэчны поспех драматурга Андрэя Курэйчыка цалкам супярэчыць вашым схемам і аргументам пра "безабароннасць". Спадзяюся, больш ілюстрацый і каментарыяў, якія характарызуюць карэктнасць Андрэева як эквілібрыста і штукара "дыялектычнага мыслення", не патрабуецца.

Надзвычай цяжка прабіцца на расійскі кніжны рынак. Акрамя ўдачы, таленту і ўпартасці, пажадана мець яшчэ немалыя грошы, прадпрымальніцкія здольнасці ды многае іншае. Аднак гэта не павінна служыць падставай ствараць у Беларусі, бадай, своеасаблівы плацдарм, патрабуючы нейкага "арыгінальнага культурнага статусу" і шчодра надзяляючы саміх сябе віртуальнымі званнямі і тытуламі "тутэйшых рускіх класікаў".

А такая сітуацыя акрэслілася ў краіне. Гэта пацвярджаюць выступы палемістаў. А што гэта, як не праява "местачковасці"? Калі не "пускаюць" быць заўважным у Рыме, дык зраблюся першым на культурнай перыферыі, у "правінцыі". Фатнеў, у "фінале" называючы беларускую "літаратуру не нацыянальнай, а хутаранскай", пачынае з канстатацыі: "Ёсць слова "тутэйшы". Паэт Аўруцін у Беларусі - "тутэйшы". Андрэеў схільны да сафістыкі і малазмястоўных афарызмаў. Але такое - "патрыятызм мінус культура - гэта местачковасць" - невыпадковасць. Тэрмін культура задужа ўніверсальны. Культура - палімарфічная з'ява, якая існуе ў разнастайнасці форм. Якую з іх меў на ўвазе апанент Галубовіча? Бадай, ён глядзіць на яе ў шырокім сэнсе, як не толькі на здабыткі мастацтва, але і як на спецыфічныя мадэлі паводзінаў, стыль жыцця чалавека, сістэму яго духоўных каштоўнасцей, звычаяў і традыцый. У такім разе перад намі маніпуліраванне паняццямі. Не будзе ж Андрэеў адмаўляць у праве Галубовічу на фундаментальныя правы чалавека: стыль жыцця, каштоўнасці, звычаі, традыцыі. Андрэеў, пакінуўшы за сабою загадкавую культуру, літасціва пакідае ЛеГАЛу не менш неакрэслены патрыятызм. Застаецца толькі пагадзіцца з аўтарам "Бессвядомае не хлусіць": "А за культуру не схаваешся, вось бяда". Ну, і рэбус: "Культура мінус патрыятызм - гэта...".

Ці вось яшчэ андрэеўскае: "... Канкурэнцыю шматмоўных талентаў, гэты закон прыроды, таксама ніхто не адмяняў". Чым "лепшы" Андрэеў за Галубовіча, якога, памятаеце, хацеў саркастычна высмеяць? Вось фрагмент цытаты "дыялектыка": "з нібыта нейкім законам светабудовы, адкрытым чалавекам з падполля ЛеГАЛам". Пра які гегелеўскі "закон прыроды" размова? Пра "канкурэнцыю" равеснікаў: Міцкевіча, Пушкіна, Гейнэ? Ці пра празаічную канкурэнцыю на кніжным рынку краіны? Ці пра канкурэнцыю Андрэева з Уладзімірам Гніламёдавым? Хоць прагная да кнігі Расія "праглыне" ўсё, не па сілах белетрысту Андрэеву цягацца з Данцовай, Марынінай, Уліцкай, Рубінай і нават з прадстаўнікамі другога эшалона рускай паплітаратуры. Таму ён, апрыёры маючы ў якасці патэнцыяльных чытачоў жыхароў 1/6 часткі планеты, банальна, па-местачковаму, хоча канкурыраваць і творча "змагацца" з Федарэнкам, Наварычам, Казловым..., якія без перакладаў могуць разлічваць толькі на насельніцтва Беларусі. Ды і тут няўвязачка: гэтыя беларускія празаікі не выдаюць, як рудакопы на гара, за 300 дзён па раману. Яны не графаманы... Разважаю з намерам быць "злоўленым". За савецкім часам па "ўзросту", аб'ёму і вартасці творчых дасягненняў і Федарэнка, і Наварыч, і Казлоў мелі б ужо ў "Мастацкай літаратуры" двухтомнікі. Нагадаю, Федарэнка паспяхова "экранізаваны". Аднак у незалежнай Беларусі гэтае выдавецтва актыўна друкуе іншых, і не чуў пра намеры яго кіраўніцтва "лабіраваць" згаданых празаікаў. Парадокс! Ён прымушае задумацца пра "дыскрымінацыю". Ды, не будзем пра сумнае.

Першы "Лёгкі мужчынскі раман: Споведзь прыяцеля" (лістапад 2000 - 15 сакавіка 2001) Андрэева заканчваецца тым, што герой, які, бадай, толькі дэкларацыйна не тоесны апавядальніку і аўтару, "змаладзеў" на шэсць гадоў. Па-андрэеўску пішыце раманы і вы пражывеце як італьянскі мастак Тыцыян: мінімум 90 гадоў. Паперы хопіць на ўсіх!.. Пры сённяшняй стабільнасці можна дазволіць "тэрапію" тым, для каго "пісанне ёсць вынік фізіялагічнай патрэбнасці". Аднак не трэба нас гвалтоўна прымушаць чытаць сябе, "тэарэтычна" абгрунтоўваючы, чаму мы гэта павінны рабіць. Смешна, калі некаторыя дзеячы ад літаратуры, з невялічкім творчым стажам і сумнеўным прызнаннем, дзякуючы пэўнай "пасадзе", намагаюцца ўвесці сваё імя ў школьную ды внушную праграму. Гэта як у развагах Куторгі: "Ну, хвала богу, бацькоў удалося атуманіць! Цяпер трэба пайсці ў галаву па розум, каб дзеўку амарочыць. Прынадны, бач, кусочак". Але літаратура не дзеўка, і яе не ачмурыш, як бацькоў, толькі віртуозным плетением словес. Временщики прыходзяць і сыходзяць, а літаратура застаецца.

І яшчэ пра местачковасць. "Прастора" ў першым рамане Андрэева - пераважна Мінск, "наш сціплы горад, які чакае вялікая будучыня". Аднак калі думаеце, што вас чакае нейкая канкрэтыка, то памыляецеся. Калі б аўтар замест Мінск напісаў "у сталіцы N", нічога прынцыпова не змянілася б. Гламурная Уліцкая хоча і па-мастацку "добра думае" пра Маскву, бо шчыра яе любіць. А ў Андрэева пра Мінск у рамане далей дэкларацыі справа не ідзе. Мяркую, прычына ў яго тутэйшасці, якая ператварылася ў комплекс непаўнавартаснасці для асобных рускіх пісьменнікаў, што даўно (па волі лёсу) жывуць у Беларусі. І ад гэтай местачковасці, якая бессвядома, але ўладна навязвае волю, не схаваешся, бадай, за ніякую абстрактную культуру.

Не дзіва, што нацыянальны інстынкт па-андрэеўску - дрэнна. Бо ў "Лёгкім мужчынскім рамане" аўтар, пішучы "камерцыйны" твор, прываблівае мажлівых чытачоў інстынкам агульначалавечым - сексуальным. Але сексуальнай культуры там і блізка няма. Прэвалююць разлічаныя на неразвіты эстэтычны густ і фізіялагічныя рэфлексы (моладзі перыяду гіпер?) натуралістычныя апісанні: эўфемістычна - у духу неарэалізму, насамрэч - у традыцыях бульварнай цынічнай парнаграфіі. Андрэеў неарыгінальны. Амаль у адначассе - Глобус, Някляеў і жменя беларускіх пачаткоўцаў. Не шмат спатрэбілася часу, каб зразумець, што гэта - малакаштоўнае літаратурнае лушпінне. Але літаратурны дэбют пра многае сведчыць. Таму на ім і засяроджваюся. Нішто не стаіць на месцы. Але ж... Калі пісьменнік, як гейша, шукаючы грошы, імкнецца з-за іх, падмасліўшы "інтэлектуалізмам", задаволіць любую пачварную і толькі імаверную прыхамаць чытача-кліента... Абаронцам якой культуры ён можа напышліва выступаць?

Засведчана палемістамі: прыгнечана ў творчым плане адчувае сябе Фатнеў, некамфортна і Андрэеву... Чаго не было ў Канстанціна Тарасава ці Курэйчыка. Справа не ў статусах...

У маім суб'ектыўным уяўленні рускі - пераважна канкрэтны чалавек. Аляксандр Твардоўскі, які, прачытаўшы рускія вершы аднаго нашага земляка, сказаў: "Не валяй дурака! Пішы па-беларуску". Рускі - Генадзь Кісялёў, які шмат зрабіў для нашай культуры. Рускі... Аляксандр Малінін, мой выкладчык рускай літаратуры ва ўніверсітэце. Запомніў яго словы: "Мы, рускія, улічваючы гаротнае становішча з беларускай мовай, першае, пра што павінны думаць, - як не нашкодзіць...". Рускія... Аляксандр (ён жа Грыша) Сенчыхін - варонежскі хлопец, з якім служыў у войску, своеасаблівы Васілій Цёркін, які мог усё. Як бачыце, гэта зусім не абстрактная катэгорыя. Рускіх я паважаю.

Калі паўторацца аляпаватыя закіды ў адрас усёй беларускай літаратуры, выпадкі шальмавання класікаў, вышукванне "ворагаў" сярод інтэлігенцыі, "канцэптуальная" сафістыка, каб прагматычна прасунуць уласны літаратурны "прадукт", я занясу беларускамоўны адказ у "Немигу" і пагляджу, ці перакладуць яго і ці надрукаваць, як з допісамі палемістаў зрабіў Галубовіч у "ЛіМе". Публікацыі Фатнева ды Андрэева "запраграмаваны", каб расказалі пра местачковую гігантаманію асобных тутэйшых "геніяў" і іх рэальныя творчыя здабыткі там, дзе любяць "печаныя" матэрыялы з "перыферыі". Разбяромся, не выносячы бруд з хаты.Хачу патлумачыць сэнс назвы маіх крытычных развагаў. Слова "бадай" - шматзначнае. Чытач на свой густ можа выбіраць адпаведную семантыку. Я ж схіляюся да такога сэнсу: "Выказвае дапушчэнне якой-небудзь магчымасці, схільнасць згадзіцца з чым-небудзь". Мне падабаецца некатэгарычнасць ўводнага слова "бадай". Рускі эквівалент - "пожалуй". Ветліва запрашаю да размовы, што не азначае намер кагосьці "жаловать", або незаслужана уганароўваць. Бадай, я не ва ўсім маю рацыю і пагаджуся, калі нехта абгрунтавана запярэчыць.Андрэеў не пакінуў мне альтэрнатывы, калі напісаў: "З улікам усяго вышэй сказанага, прашу лічыць мой артыкул не толькі спосабам адстойваць права пісаць па-руску, але і голасам ў абарону беларускай літаратуры". Мой палемічны адказ - спроба адшукання схаванай праўды, пратэст супраць валюнтарысцкай "рэвізіі" в угоду личным интересам класічнай рускай літаратурнай спадчыны ў нашай краіне і крок у абарону незаслужана зняважанага рускага літаратуразнаўства ў Беларусі.